Πώς o COVID-19 άλλαξε τη γεωπολιτική το 2020

[euro2day.gr]

Λίγο πριν το τέλος ενός πολύ ασυνήθιστου έτους, η EURACTIV εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η πανδημία του COVID-19 έχει επηρεάσει τη “μεγάλη εικόνα” στις διεθνείς σχέσεις.

Πόλεμος και γεωπολιτική είναι όροι συμπληρωματικοί. Οι πανδημίες μπορούν να συγκριθούν με έναν παγκόσμιο πόλεμο, λόγω της βιαιότητας και των συνεπειών τους όσον αφορά την απώλεια ανθρώπινων ζωών, αλλά και λόγω ενός πιο συγκεκριμένου λόγου.

Ο ιός, ο οποίος είναι πιθανότατα φυσικής προέλευσης, μοιάζει με τα βιολογικά όπλα (όπλα μαζικής καταστροφής), που έχουν αναπτυχθεί από διεθνείς δυνάμεις σε διάφορες φάσεις της ιστορίας και τα οποία, παρά την απαγόρευσή τους, πιθανότατα συνεχίζουν να αναπτύσσονται σε μυστικά εργαστήρια.

Ανίσχυρες δυνάμεις

Οι μεγάλες χώρες θεωρούν ως στρατηγικά μέσα τις στρατιωτικές τους δυνάμεις που ειδικεύονται στην αντιμετώπιση της απειλής ενός βιολογικού ή βακτηριολογικού πολέμου.

Αλλά στην τρέχουσα κρίση, κατέστη προφανές ότι καμία χώρα, ούτε καν οι Ηνωμένες Πολιτείες ή η Ρωσία, οι δύο παγκόσμιες δυνάμεις με τα μεγαλύτερα οπλοστάσια μαζικής καταστροφής, δεν είναι εξοπλισμένες επαρκώς προκειμένου να αντιμετωπίσουν μία τέτοια είδους πρόκληση. Σε μία  ανεπιτυχή προσπάθεια δημοσίων σχέσεων η Ρωσία έστειλε τα εξειδικευμένα στρατεύματά της στην Ιταλία, μόνο για να αποδειχθεί πόσο ανεπαρκής, σχεδόν κωμική, ήταν η ετοιμότητά τους.

Οι πολιτικοί και το κοινό έχουν συνειδητοποιήσει ότι ανεξάρτητα από το πόσο μεγάλοι και δαπανηροί μπορεί να είναι οι στρατοί, αποδείχθηκαν μάλλον άχρηστοι σε μια κατάσταση πανδημίας, παρόμοια με μια επίθεση με βιολογικά όπλα. Αυτό το συμπέρασμα μάλιστα ήταν ακόμη πιο ανησυχητικό για τις μεγαλύτερες δυνάμεις του κόσμου.

Ο ψυχολογικός μηχανισμός της άρνησης μπορεί να εξηγήσει γιατί τόσο η Ρωσία όσο και οι ΗΠΑ υποτίμησαν την πανδημία.

Ο COVID δεν έπληξε ταυτόχρονα όλα τα μέρη της Ευρώπης. Στην πρώιμη περίοδο, η Ρωσία συμπεριφέρθηκε λες και ο πληθυσμός της να είχε κάποιο μυστηριώδες φυσικό πλεονέκτημα έναντι της Δύσης. Αλλά και η Ρωσία πλήρωσε βαρύ τίμημα όσον αφορά τις ανθρώπινες ζωές.

Μόλις τελειώσει η τρέχουσα κρίση, προειδοποιούν οι ειδικοί, ο πολιτισμός μας θα πρέπει να είναι καλύτερα προετοιμασμένος όχι μόνο για την επόμενη φυσική πανδημία, αλλά και για τη δυνατότητα των ανθρωπογενών βιολογικών παραγόντων που έχουν σχεδιαστεί για να προκαλέσουν χάος σε μαζική κλίμακα.

Αναμφίβολα, η τρέχουσα κρίση θα εμπνεύσει τρομοκράτες – κρατικούς ή μη κρατικούς πράκτορες. Μια διάσημη φράση λέει ότι ο βιολογικός πόλεμος είναι «η πυρηνική βόμβα των φτωχών». Μια μικρή χώρα απατεώνων (η Βόρεια Κορέα έρχεται πρώτη στο μυαλό) θα μπορούσε έτσι να δημιουργήσει περισσότερο χάος ακόμα και από τις μεγαλύτερες δυνάμεις.

Παράλληλα, κατέστη προφανές ότι η υγειονομική περίθαλψη δεν αποτελεί ούτε κοινωνική υπηρεσία ούτε επιχειρηματική δραστηριότητα. Ηγέτες που είχαν συνηθίσει να συμβουλεύονται τους στρατηγούς τους σε προηγούμενες κρίσεις, αυτή τη φορά πέρασαν άγρυπνες νύχτες συλλέγοντας τις ιδέες των ιατρικών εμπειρογνωμόνων τους. Ας ελπίσουμε λοιπόν, ότι τώρα γνωρίζουν καλά ότι η υποχρηματοδοτούμενη υγειονομική περίθαλψη είναι τουλάχιστον εξίσου σημαντική με τη στρατιωτική άμυνα.

Λόγος ύπαρξης

Σε απελπισμένη αναζήτηση λύσεων σε εθνική κλίμακα, τα δημοκρατικά κράτη συμπεριφέρονται μερικές φορές σαν αρπακτικά, πειρατές ή λαθρέμποροι.

Η κυβέρνηση Trump προσπάθησε να χρηματίσει τη CureVac, μια ευρωπαϊκή εταιρεία εμβολίων, η Τσεχία εξέτρεψε φορτίο με μάσκες που προορίζονται για την Ιταλία, και στην Πολωνία, ένας σκιώδης έμπορος όπλων τέθηκε επικεφαλής για την εξασφάλιση συστημάτων εξαερισμού.

Σε μία θετική νότα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανέλαβε την κοινή αγορά μασκών και εμβολίων, γεγονός που συνέβαλε στη διατήρηση της ενότητας του μπλοκ, πέρα από τα οικονομικά κίνητρα για τη μετά τον COVID εποχή. Στα αρνητικά τίθεται το γεγονός ότι η ΕΕ «ξέχασε» την κοντινότερη οικογένειά της, τα Δυτικά Βαλκάνια, αφήνοντας την πόρτα ορθάνοιχτη στη Ρωσία και την Κίνα για περαιτέρω ακροβατικά δημοσίων σχέσεων.

Ο τέλειος εχθρός

Πιθανώς, ο COVID19 προέρχεται από μια υπαίθρια αγορά στη Wuhan, στην Κίνα, την πιο πυκνοκατοικημένη χώρα του κόσμου, με υψηλό ρυθμό οικονομικής ανάπτυξης και ένα κομμουνιστικό καθεστώς, που θρέφει ανησυχητικές φιλοδοξίες να υποτάξει τον δυτικό κόσμο. Ο τέλειος εχθρός.

Από την άλλη πλευρά, υπήρχε ο Ντόναλντ Τραμπ, διαβόητος για τους αναπόδεικτους ισχυρισμούς του, με την καθυστέρηση των διμερών θεμάτων, που κυμαίνονται από τους γνωστούς εμπορικούς πολέμους, τις εντάσεις στη Θάλασσα της Κίνας, τη στρατιωτική συσσώρευση στην Ταϊβάν. Επιπλέον, το αφήγημα του Τραμπ για τη «γρίπη της Κίνας» έριξε περισσότερο λάδι στη φωτιά.

Αναμφισβήτητα, μία από τις μεγάλες συνέπειες της κρίσης του Covid είναι ότι ο Τραμπ δεν επανεξελέγη. Αυτό συνέβη όχι μόνο εξαιτίας της εξωτερικής του πολιτικής, αλλά και λόγω της κακής διαχείρισης της υγειονομικής κρίσης στην πατρίδα του.

Τώρα που έχασε τις εκλογές, ο Τραμπ μπορεί να μετανιώνει που δεν ήταν πιο σκληρός κατηγορώντας την Κίνα, υποκινώντας το μίσος, πιέζοντας τη σύγκρουση στα όρια, απαιτώντας αντίποινα. Η επιτυχία της Κίνας στον περιορισμό της πανδημίας θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως απόδειξη συνωμοσίας.

Αν η Κίνα ήταν μικρότερη δύναμη, ο κίνδυνος ενός στρατιωτικού πολέμου θα ήταν πολύ μεγαλύτερος. Αφού οι ΗΠΑ επιτέθηκαν στο Βιετνάμ το 1964 για ένα πολύ μικρότερο αδίκημα.

Αποδυνάμωση των διεθνών θεσμών

Για τον Τραμπ, ο οποίος αντιπαθεί ούτως ή άλλως τους διεθνείς οργανισμούς, ο COVID-19 έδωσε την ευκαιρία να γελοιοποιηθεί το έργο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, κατηγορώντας τον ουσιαστικά ότι χειραγωγείται από την Κίνα.

Αυτό ώθησε τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ António Guterres να προειδοποιήσει ότι ο κόσμος με τις εντάσεις ΗΠΑ-Κίνας «κινείται προς μια πολύ επικίνδυνη κατεύθυνση» και να ζητήσει την εντατικοποίηση των προσπαθειών για την αποφυγή ενός νέου Ψυχρού Πολέμου.

Ήδη από τον Μάρτιο, ο Γκουτέρες ζήτησε παγκόσμια κατάπαυση του πυρός σε περιόδους πανδημιών.

Αρχικά, δεν αναφέρθηκε ουσιαστικά σε καμία σύγκρουση, αλλά ένα μήνα αργότερα επεσήμανε τέσσερις εστίες έντασης σε Συρία, Λιβύη, Υεμένη και Αφγανιστάν, όπου δεν υπήρξε αποκλιμάκωση.

Εν τω μεταξύ, μια “ψυχρή” σύγκρουση εξελίχθηκε σε στρατιωτικό πόλεμο στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, ενώ στην Αιθιοπία, ο ηγέτης της χώρας, ο οποίος κέρδισε το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης πέρυσι, αποφάσισε τελικά να στείλει τον στρατό για να καταπνίξει μια εθνοτική σύγκρουση στο αίμα.

Αστανοποίηση… και δαιμονοποίηση

Ενώ η προσοχή του κοινού επικεντρώθηκε στην πανδημία, οι ακροδεξιοί λαϊκιστές αισθάνθηκαν ενθαρρυντικά να διεξάγουν τους βρώμικους πολέμους τους, υποθέτοντας μάλλον ότι κανείς δεν θα παρακολουθεί. Ποτέ οι δημοσιογράφοι δεν ταξίδεψαν τόσο λίγο. Ποτέ οι διεθνείς ειδήσεις δεν ήταν τόσο απούσες από τις τηλεοπτικές οθόνες.

Η κατάσταση αυτή οδήγησε σε διάβρωση της δημόσιας και διεθνούς εποπτείας. Ο επικεφαλής εξωτερικών υποθέσεων της ΕΕ Ζοζέπ Μπορέλ χρησιμοποίησε τον όρο «astanization», (αστανοποίηση) αναφερόμενος στη διαδικασία της Αστάνα για τη Συρία.

Η Συρία, όπως και η σύγκρουση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ, ξεφεύγει από τις καθιερωμένες μορφές δυτικής εποπτείας (Ηνωμένα Έθνη, ΟΟΑΣΑ), με κέρδος για τις διμερείς συμφωνίες Ρωσίας-Τουρκίας.

Στο πλαίσιο της κρίσης του Covid, ο κ. Borrell κατήγγειλε την άνοδο των αυταρχικών καθεστώτων, ονομάζοντας τρεις χώρες συγκεκριμένα: Ρωσία, Κίνα και Τουρκία, με την τελευταία μάλιστα να αποτελεί και σύμμαχο των περισσότερων χωρών της ΕΕ στο ΝΑΤΟ και να εξακολουθεί να είναι επίσημα υποψήφια για ένταξη στην ΕΕ.

Υπό την προεδρεία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, παρά τα εσωτερικά της προβλήματα, συμπεριλαμβανομένου ενός βαρύτατου αρνητικού ρεκόρ όσον αφορά τον COVID, η Τουρκία έγινε επικίνδυνα επιθετική κυρίως έναντι της Γαλλίας, στο βαθμό που πρωτοστάτησε σε έναν πολιτισμικό πόλεμο στον μουσουλμανικό κόσμο εναντίον του ισχυρότερου στρατιωτικά μέλους της ΕΕ, και δαιμονοποιώντας τον προέδρό της, Εμμανουέλ Μακρόν.

Η νέα χρονιά δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Το 2020 ήταν μια πολύ ιδιαίτερη χρονιά, για κάθε άτομο ξεχωριστά, αλλά και για ολόκληρο τον κόσμο και αυτό το άρθρο ήταν μόνο ένα δοκίμιο προκειμένου να δοθεί κάποιο νόημα σε όλα αυτά.

[Δημοσιογραφική επιμέλεια στα Ελληνικά: Ηλίας Παλιαλέξης]

X