Συμφωνία των Πρεσπών: Θρίαμβος για την ΕΕ αλλά ανησυχητική για τη Δημοκρατία

Άρθρο στο περιοδικό ΤΙΜΕ για τα προβλήματα που δημιουργεί στην Ευρώπη η Συνθήκη των Πρεσπών [time.com]

Εκτενές αφιέρωμα για τη Συμφωνία των Πρεσπών έκανε το περιοδικό TIME με δημοσίευμα στη διαδικτυακή έκδοσή του, με τον προκλητικό τίτλο «Η Συμφωνία για την αλλαγή του ονόματος «Μακεδονία» είναι θρίαμβος για την ΕΕ, αλλά ανησυχητική για τη Δημοκρατία». Το δημοσίευμα προηγήθηκε της διαδικασίας ψήφισης στην Αθήνα και αποδομεί τα πλεονεκτήματα της Συμφωνίας των Πρεσπών. Παράλληλα εξαπολύει δριμύ κατηγορώ για κοντόφθαλμη στάση στα θεσμικά όργανα της ΕΕ και φαίνεται να καταγράφει αντικειμενικά τρία τουάχιστον σοβαρά προβλήματα που έμπειροι αναλυτές εκτιμούν ότι δημιουργούνται πλέον στις δύο χώρες.

Το άρθρο γνώμης, στην ενότητα «Ιδέες – Ευρώπη», συνέγραψε ο Άγγελος Χρυσόγελος, ερευνητής στο Κέντρο Weatherhead Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και συνεργάτης στο Chatham House.

Πιο συγκεκριμένα το άρθρο στο περιοδικό ΤΙΜΕ αναφέρει:

Τον περασμένο Ιούνιο, στη γραφική λίμνη των Πρεσπών, η Ελλάδα και η Μακεδονία έμοιαζαν να παραμερίζουν δεκαετίες εχθρότητας, καθώς οι ηγέτες των δύο χωρών υπέγραψαν συμφωνία για μετονομασία της πρώην Γιουγκοσλαβικής δημοκρατίας. Σύμφωνα με την επίσημη συμφωνία, η οποία υπογράφηκε με την παρουσία αξιωματούχων της Ευρώπης και του ΟΗΕ, η πΓΔΜ θα ονομαστεί Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας. Και τώρα, μετά από έξι μήνες προσπαθειών για να εξασφαλιστεί η έγκριση και από τα δύο κοινοβούλια, μια συμφωνία για την επίλυση μίας από τις πιο δύσβατες – και για πολλούς εξωτερικούς παρατηρητές ακατανόητες – διμερείς διαφορές στα Βαλκάνια, είναι σχεδόν έτοιμη.

Το άρθρο που γράφτηκε πριν ξεκινήσει η διαδικασία στην ελληνική βουλή σημείωνε ότι αφού η πΓΔΜ θέσπισε όλες τις απαραίτητες αλλαγές στο σύνταγμά της, η συμφωνία των Πρεσπών είναι τώρα πολύ κοντά στην επικύρωση και από την Ελλάδα, με τον Πρωθυπουργό της Ελλάδας Αλέξη Τσίπρα να κερδίζει ψήφο εμπιστοσύνης στην Αθήνα στις 16 Ιανουαρίου – που χρειάστηκε λόγω διαφωνιών στον κυβερνητικό συνασπισμό του για την συμφωνία. Η συμφωνία για την αλλαγή ονόματος αναμένεται να επικυρωθεί από την Ελλάδα αργότερα αυτή την εβδομάδα, – όπως και έγινε – η οποία θα ανοίξει το δρόμο για την ένταξη της Βόρειας Μακεδονίας στο ΝΑΤΟ και την έναρξη των διαπραγματεύσεων για την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας το 1991, ο βόρειος γείτονας της Ελλάδας πήρε το όνομα «Μακεδονία» – αλλά η Αθήνα αρνήθηκε να την αναγνωρίσει λέγοντας ότι έδωσε νομιμότητα στις εδαφικές διεκδικήσεις της βόρειας ελληνικής επαρχίας της Μακεδονίας. (Ο ΟΗΕ την αποκαλεί «Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας»). Η διαμάχη οδήγησε την Αθήνα να εμποδίσει επανειλημμένα τις προσπάθειες του γείτονα να ενταχθεί στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ, γεγονός που προκαλεί ανησυχία στους Ευρωπαίους ηγέτες που θέλουν να ενισχύσουν αυτές τις συμμαχίες ενόψει της Ρωσικής επιθετικότητας.

Παρόλο που η διαφορά μεταξύ των δύο χωρών επικεντρώθηκε στο νομικό ζήτημα του επίσημου ονόματος μιας χώρας, αγγίζει τα συναισθηματικά ζητήματα της ιστορίας και της ταυτότητας και στις δύο χώρες. Για τους πολίτες του κράτους (σύντομα…) «Βόρεια Μακεδονία», ο όρος «Μακεδονία» είναι ένας δείκτης της ξεχωριστής εθνικής τους ταυτότητας στα Βαλκάνια. Για τους Έλληνες, από την άλλη πλευρά, η Μακεδονία είναι συνυφασμένη με σημαντικές περιόδους και προσωπικότητες σε μια ιστορική αφήγηση που εκτείνεται πίσω στους αρχαίους χρόνους. Υπό το βάρος των ακόμα ζωντανών αναμνήσεων των συγκρούσεων και του πολέμου κατά τον 20ό αιώνα, τα δύο έθνη έχουν βρεθεί αδύνατο να συμφιλιωθούν σε μια από κοινού συμφωνημένη κατανόηση και χρήση της λέξης «Μακεδονία» – μέχρι το περασμένο καλοκαίρι. Ακόμα, οι ηγέτες των δύο χωρών έχουν να αντιμετωπίσουν κάποιες βαθιά εδραιωμένες εθνικιστικές στάσεις.

Η ΕΕ υποστήριξε τη συμφωνία σε όλα τα στάδια της διαπραγμάτευσης, της υπογραφής και της επικύρωσης. Για την Ε.Ε., η συμφωνία των Πρεσπών αντιπροσωπεύει όλα όσα είναι καλά για την πολυμέρεια και τη διεθνή τάξη που βασίζεται σε κανόνες, σε μια εποχή που οι αξίες αυτές δέχονται επίθεση από τον εθνικισμό και τον λαϊκισμό στην Ευρώπη και από τον Πρόεδρο Ντόναλντ Τέρμπ και τη Ρωσία πιο μακριά. Απελευθερώνει ένα εμπόδιο στη διεύρυνσή της προς τα Δυτικά Βαλκάνια και επαναφέρει στο προσκήνιο το σχέδιό της για τη μετατροπή αυτής της περιοχής με τη συμμετοχή της στη θεσμική και έννομη τάξη της. Έτσι, για την E.Ε. η συμφωνία των Πρεσπών είναι μια γεωπολιτική νίκη και μια δικαίωση του οράματός της για το πώς πρέπει να λειτουργήσει η διεθνής πολιτική.

Αλλά υπάρχουν τρία προβλήματα με αυτήν την αφήγηση.

Η απαιτούμενη πολιτική διαδικασία

Η ΕΕ επέλεξε να αγνοήσει προβληματικές πτυχές μιας διαδικασίας επικύρωσης που αμφισβήτησε τους συνταγματικούς κανόνες και τις αρχές του κράτους δικαίου τόσο στη Μακεδονία όσο και στην Ελλάδα. Επειδή τόσο ο Τσίπρας όσο και ο Πρωθυπουργός της πΓΔΜ Ζόραν Ζάεφ έχουν οριακές πλειοψηφίες στα κοινοβούλιά τους, η προώθηση της συμφωνίας και στις δύο χώρες απατούσε πολιτικές διαπραγματεύσεις που έχουν ωθήσει τα όρια της νομιμότητας.

Στην πΓΔΜ, ο Ζάεφ, που δεν είχε την πλειοψηφία των δύο τρίτων στο κοινοβούλιο για να αλλάξει το σύνταγμα της πΓΔΜ, χρησιμοποίησε τόσο απειλές δικαστικών διώξεων για διαφθορά όσο και αμφισβητήσιμο νόμο μερικής αμνηστίας για να παρακινήσει τους βουλευτές της αντιπολίτευσης να ψηφίσουν για τις συνταγματικές τροποποιήσεις του. Οι βουλευτές της αντιπολίτευσης στα Σκόπια βθέθηκαν υπό τεράστια πίεση τόσο από τους υποστηρικτές όσο και και τους αντιπάλους των Πρεσπών, συμπεριλαμβανομένων των ξένων κυβερνήσεων, να ψηφίσουν ανάλογα. Κάθε πλευρά κατηγορεί την άλλη ότι απείλησε με σωματική βία ή υποσχέθηκε δωροδοκίες.

Στην Αθήνα, η κατάσταση είναι ακόμα πιο περίπλοκη. Η κυβέρνηση Τσίπρα επέζησε της ψήφου εμπιστοσύνης για την επικύρωση των Πρεσπών, αλλά η ισχνή πλειοψηφία της βασίζεται πλέον σε ορισμένους αντιπάλους της συμφωνίας, οι οποίοι παρασύρθηκαν με την υπόσχεση κυβερνητικών θέσεων. Αντ ‘αυτού, ο Τσίπρας αναμένει να επικυρώσει τη συμφωνία αυτή την εβδομάδα απομυζώντας βουλευτές από τα μικρότερα κόμματα της αντιπολίτευσης, ενδεχομένως μέσω ανταμοιβής με ένταξή τους στους εκλογικούς καταλόγους του κόμματός του στις επικείμενες εκλογές. Ο Τσίπρας έχει ήδη κατηγορηθεί από την αντιπολίτευση τους τελευταίους μήνες για αδικαιολόγητη ανάμειξη στο δικαστικό σώμα, τα μέσα ενημέρωσης και το στρατό. Τώρα, η προετοιμασία του για ad hoc πλειοψηφίες για διαφορετικές διαδικασίες στο κοινοβούλιο έχει αμφισβητήσει τους κανόνες της κοινοβουλευτικής και συνταγματικής διαδικασίας και συνέβαλε στην περαιτέρω δυσπιστία προς το πολιτικό σύστημα από τους Έλληνες πολίτες.

Για την ΕΕ, οι ανησυχίες για το κράτος δικαίου και τη σωστή πολιτική διαδικασία πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη – ιδιαίτερα σε μια εποχή που πολλά από τα κράτη-μέλη της αγωνίζονται με τον αυταρχισμό και την ανελευθερία. Εν τω μεταξύ, όλες οι Βαλκανικές χώρες που η Ε.Ε. ελπίζει να καλωσορίσει μια μέρα, συνεχίζουν να υποφέρουν από επίμονα προβλήματα διαφθοράς και πολιτικής ισχύος. Σε έναν κόσμο που ορίζεται από τον αγώνα μεταξύ της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του λαϊκισμού, η διαδικασία έχει σημασία τόσο ως περιεχόμενο. Η διαδικασία μέσω της οποίας επικυρώνονται οι Πρεσπές αφήνει πολλά για να είναι επιθυμητή.

Μια αντιδημοφιλής συμφωνία

Δεύτερον, και οι δύο κυβερνήσεις προωθούν τις Πρέσπες ενάντια στις επιθυμίες μεγάλων τμημάτων των χωρών τους. Στην πΓΔΜ, η κυβέρνηση απέτυχε να κερδίσει ένα συμβουλευτικό δημοψήφισμα για τις Πρέσπες τον Σεπτέμβριο – μια ψηφοφορία που η Ε.Ε. έχει επιλέξει να αγνοήσει.

Στην Ελλάδα όλες οι δημοσκοπήσεις δείχνουν μια ισχυρή λαϊκή πλειοψηφία εναντίον της συμφωνίας. Οι διαδηλωτές πραγματοποίησαν τεράστιες διαδηλώσεις εναντίον της συμφωνίας, μεταξύ των οποίων και μια την Κυριακή, η οποία διαλύθηκε με βία από την αστυνομία και έφερε πίσω εικόνες που θυμίζουν τις πιο σκοτεινές ημέρες της κρίσης της Ευρωζώνης και τις βίαιες διαδηλώσεις κατά της λιτότητας στην Αθήνα. Μόλις λίγους μήνες πριν από τις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, όπου οι λαϊκιστές αναμένεται να σημειώσουν κέρδη, η Ε.Ε. φαίνεται για άλλη μια φορά ότι παρουσιάζεται ως μια γραφειοκρατία που κινείται αγνοώντας τις αντιδράσεις του λαού και την κυριαρχία των ασθενέστερων κρατών.

Επαναφορά των εντάσεων

Τέλος, ακόμη και ο γεωπολιτικός στόχος της σταθεροποίησης της περιοχής κινδυνεύει από τη συμφωνία, ακριβώς επειδή ο πολιτικός συνδυασμός στην Ελλάδα και τη Μακεδονία είναι τόσο ασταθής. Στην πΓΔΜ η αλλαγή ονόματος υποστηρίζεται από συνασπισμό μιας μειοψηφίας της κυρίαρχης Σλαβομακεδονικής εθνοτικής ομάδας και της αλβανικής μειονότητας της πΓΔΜ, ενώ αντιτίθεται σε αυτή η πλειοψηφία των Σλαβομακεδόνων. Με άλλα λόγια, η συμφωνία καταλήγει σε συνασπισμό μειονοτήτων κατά της πλειοψηφίας της πλειοψηφίας. Μια τέτοια ρύθμιση είναι καταδικασμένη να αναζωπυρώσει τις εθνοτικές εντάσεις και να αυξήσει την πολιτική πόλωση στη Μακεδονία – το ακριβώς αντίθετο από την πρόθεση της Ε.Ε.

Στην Ελλάδα, από την άλλη πλευρά, οι Πρέσπες αμαυρώνουν την κοινή αντίληψη για την Ε.Ε., διακόπτοντας μια περίοδο αργής και οδυνηρής αποκατάστασης μετά την κρίση της Ευρωζώνης το 2010-2015. Σε μια χώρα που εξακολουθεί να είναι σημαδεδμένη από την οικονομική κρίση και είναι πάντα επιρρεπής σε λαϊκιστικές υποτροπές, η αναζωπύρωση του εθνικισμού από μια συμφωνία που ενισχύεται από την Ε.Ε., έρχεται σε αντίθεση με το συμφέρον της Ε.Ε. για σταθερότητα σε ένα κράτος-μέλος της Ευρωζώνης.

Η υποστήριξη της E.ΕU. για τη συμφωνία των Πρεσπών απορρέει από τα αξιοθαύμαστα ιδεώδη της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Αλλά είναι επίσης ένα άλλο παράδειγμα γραφειοκρατικοποιημένου τρόπου διακυβέρνησης που συχνά αγνοεί τις πολιτικές πραγματικότητες και τις λαϊκές ευαισθησίες. Πάνω απ ‘όλα, αντικατοπτρίζει μια αυτο-συγχαρητήρια στάση που βλέπει την ένταξη στην ΕΕ ως θεραπεία-για-όλα για περίπλοκα εθνοτικά, οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, αλλά επιτρέπει παράλληλα τα παζάρια με αμφισβητήσιμες εθνικές ελίτ και κλείνει τα μάτια στις μεθόδους τους, εφ ‘όσον επιτυγχάνουν υπέρ ΕΕ.U. αποτελέσματα. Σε μια εποχή σοβαρών προβλημάτων με το κράτος δικαίου σε κάποια κράτη-μέλη της ΕΕ και λαϊκής αναστάτωσης σε άλλα, μια τέτοια προσέγγιση στα προβλήματα της Ευρώπης είναι κοντόφθαλμη και αυτοκαταστροφική.

 

 

X